خلق محبت نامه سى

داکتر فیض الله ایماق
افغانستانده يشه يديگن اوزبيك لرنينگ نقل قيليش لريچه، يازى اسملى عاشق، فارياب ولايتيگه قره شلى المار قيشلاغيده دنياگه كيلگن. او زيبا ديگن قيزگه عاشق بوليب، يار هجريده مجنون ديك شعرلر توقيب يورگن. يازى و زيبا گه نسبت بيريله ديگن عشقى شعرلر حاضرچه خلق خاطره سيده “سبز من” ياكه “سوزوان” قوشيقلرى نامى بيلن سقلنماقده. كوپچيليك بوليب قالين، گيلم توقيلگنده، نوروز كونلرى سومه لك پيشيريلگنده، چرخ ييگيريلگنده و ياورچاق تارتيلگن پيتلريده و باشقه تورلى يغينلرده خاتين- قيزلر بو ليريك قوشيقلرنى اوزيگه خاص دلربا كوى بيلن ايته ديلر.

روايت ايتيش لريچه، زيبا فارياب ولايتى ده گى گلجان صياد قيشلاغيده توغيلگن ايميش. اونينگ آته سى قيپچاقليك ملا آرتيق بولگن ايكن. عاشق ومعشوقه قبيله لرى اورته سيده ازلدن ماجرالر موجود بولگه نى طفيلى يازى بيلن زيبا بير بيرلرى نينگ وصاللريگه ييتيشه آلمه يد يلر. يازى زيبانينگ هجرى گه برداش بيره آلمه ى اوزيني اولديره دى. او غوره يى يقينيده گى المار قيشلاغى قبرستانيگه د فن قيلينه دى. زيبا يازي نينگ هلاك بولگه نيدن خبر تاپيب، بير نيچته دوگانه لرى بيلن سيوكلى سى نينگ مزارينى زيارت قيلگه نى باره دى. قيزلر قيتيشه ياتگه نيده ، زيبا دوگانه لريگه : “بير پاي كاويشيم قبرستان يانيده قاليبدى”، – ديب بهانه قيليب، آرتيگه قيته دى وكتته تاشنى باشيگه اوريب اوزيني هلاك قيله دى.
يازى بيلن زيبا روايتيده قيزنى عمكى سى نينگ اوغلى هم يخشى كوريشليگى حكايه قيلينه دى ، فاجعه دن خبر تاپگن ييگيت هم: “مينى زيبا بيلن يازى قبرلرى نينگ اورته سيگه كومينگلر”، – ديب وصيت قيليب، اوزينى اولديره دى.

اوزبيكستان ده هم يازى بيلن زيبا محبتى حقيده حكايه قيلووچى بير نيچه واريانت لرگه ايگه ليرا-ايپيك داستان نينگ بارليگى قيد ايتيلگن. خصوصاً ، 1962 ييلده “ياش گوارديه” نشرياتى “يازى بيلن زيبا” نامى بيلن فيلالوگيه فنلرى نامزادى آخوند جان صابروف تيارله گن داستان نى نشر ايتگن ايدى. داستان نينگ سوز باشى سيده اثر بيرينچى مرته 1925 ييلده ر.مؤمن اوف تمانيدن اوچ قورغان ده گى پايتاق قيشلاغيدن يازيب آلينگن ليگى ، كيينچه ليك فولكلور شناس عالملر م.علويه و م. افضل اوف لر ايريم پرچه لرنى جمهوريت نينگ شهرسبز ، كتاب، چراقچى، دهنو ناحيه لريدن يازيب آلگن ليكلرى حقيده معلومات بيريله دى.عالملر يازيب آلينگن داستان 19 واريانتگه ايگه بوليب ، اونده واقعه لر معلوم سوژيت چيزيغي آرقه لى باغله نه دى. كمبغل ييگيت يازي نى زيبا نينگ آته سى پاينده باى اونى الده ب ايشله ته دى، اما قيزينى اونگه بيرمه يدى. ايكکى سيويشگن لر اوز بخت لرى اوچون كوره شه ديلر. اولر پاينده باى دن هم ، اوشه يير نينگ پادشاه سى عبد الله خان دن هم اوستين چيقه ديلر و مراد مقصد لريگه ييته ديلر.

افغانستانده يشاوچى اوزبيكلر ايجاديده گى يازى و زيبا نامى بيلن علاقه دار اثرلر ايسه اولاً ژانر جهتدن “يازى بيلن زيبا” داستانيدن فرق قيله دى. اگر داستانده سيويشگن لر سرگذشتى بيلن باغليق واقعه لر حكايه قيلينسه ، افغانستان ليك اوزبيكلر نينگ ايجادى ده گى “سوزوان” قوشيقلرى فقط ليريك شعرى پرچه لردن عبارت.
البته، قشقه دريا، سرخان دريا ولايتيده سقله نيب قالگن “يازى بيلن زيبا” داستانى وافغانستان اوزبيكلرى نينگ “سوزوان” ،� سبزه وان �قوشيقلرى اورته سيده تاريخى يقينليك سيزيله دى. داستان ده گى ايريم ليريك پرچه لر نينگ مضمونى، قافيه له نيشى ، توزيليشى قوشيق نمونه لريگه اوخشه ب كيته دى. شونينگ اوچون هم افغانستانده و اوزبيكستانده يشاووچى اوزبيكلر نينگ آغزه كى ايجادى نى مكمل تيكشيريش ايريم مهم خلاصه گه كيليش امكانينى بيره دى، ديگن فكرده ميز.
افغانستانده يشاووچى اوزبيكلر كويله گن قوشيقلرده عاشق و معشوق نينگ يوره ك دردى و المى عكس ايتگن. اما اولر نينگ همه سينى هم فقط عشقى يوناليش ده گى ليريك شعرلر صفتيده قبول قيليش توغرى ايمس. خلق تمانيدن يره تيلگن، بعضاً يازي بيلن زيبا اورته سيده گى مناسبتگه علاقه سى يوق تورتليكلر هم شو توركومدن اورين آلگن حاللر اوچريدى. خصوصا”سبز من” قوشيقلرى آره سيده توى ، عزا مراسملريده ، حتى عادى دم آليش فرصتلريده ايتيله ديگن قوشيقلر بار. اولرنينگ قه ى طرزده مذ كور توركومدن اورين آلگه نينى ايضاحله ش مشكل ايمس. سوز وان قوشيقلرينى كويله گن قوشيقچيلر كيزى كيلگنده ينگى تورتليكلر هم يره تگن لر و كويله ياتگن قوشيقلر گه قوشيب اجرا ايتگنلر. كيينچه ليك بو ينگى تورتليكلر سوزوان توركوميدن مهم اورين ايگلله ب قالگن. سوز وان لر عمومًا عيال لر، خاتين-قيزلر تمانيدن ايتيله دى.

افغانستان اوزبيكلرى تامانيدن ايتيله ديگن قوشيقلر تورى خيلمه-خيل بوليب، بو قوشيقلر غزل، بيت، نقش، ياريار، اولن، ناى-ناى ، توره وباشقچه ناملر بيلن معلوم و مشهوردير. و سبز من قوشيقلرني ايسه يازى و زيباگه نسبت بيرگنلر.
سبز من قوشيقلرى نينگ يارقين خصوصيتلريدن بيرى اولرده يازى بيلن زيبا اسملرى نينگ قيته-قيته تكرارله نيشى دير. تينگلواوچيلرده بو قوشيقلر ايكکى سيويشگنلر نينگ اوزيگه خاص ديالوگيدن ياكه محبت موضوعيده گى ايتيشولردن عبارت، ديگن توشينچه حاصل قيله دى. اولر نينگ ايريم لريده عاشق و معشوق اوزاق دوام ايتگن اييريليكدن سونگ اوچره شيش اشتياقيده ايكن ليكلرى كويله نه دى:

چولده كورد يم چول بورى نينگ اويينى،
ساغينيبمن يازى جان نينگ اوزينى.
ساغينسم – ساغينمه سم ايرته كيلر،
سولگين آليب سوپيره ى آق يولينى.
هر بير قوشيق ايتووچى شخص اوزينى يازى ياكه زيبا اورنيده تصور قيلگن ليگى هم قوشيقلر مضمونيدن سيزيليب توره دى. قيزيغى شونده كه ، قوشيق توقياتگن خلق شاعرلرى اوز ناملرى نينگ ياشيرين قاليشينى افضل كورگنلر و اوز حياتلرينى روايت قهرمانلرى نينگ تقديرى بيلن تينگ قويگنلر. اوتميش روايتيده گى اساسى قهرمان يازى نينگ اوز سيويكلي سيدن واز كيچيشي مطلقا ممكن بولمه گن حادثه ايكه نينى انيق بولگه نى حالده، ايريم تورتليكلرده وفاسيزليك حقيده عهد و پيمان نينگ بوزيليشى حقيده حكايه قيلينه دى:

دروازنگيز دروازمگه باقه دى،
اورته سيدن آب زمزم آقه دى.
آب زمزم سوويدن ايچگن يازى،
خاتين آليب زيبا دن كيچگن يازى.

معلوم بوله دى كه، اوز سيويكليريدن اجره لگن معشوقه لر اييريليك درد لرينى قوشيقلر ده عكس ايتتيريشگه اورينگن لر. سبز من قوشيقلرى اوزى نينگ موضوع دايره سيگه خلق آره سيده كينگ ترقلگن ليريك تورتليكلرنى هم قمره ب آله دى. بونده ى پرچه لرده عادى محنتكش ييگيت ياكه قيز نينگ حياتى حقيده گى ايچكى حس – تويغولرى عكس ايته دى. استعدادلى ياشلر طبعيت واقعه حادثه لرى بيلن انسان حياتيده گى مشترك نقطه لرنى تاپيشگه و بديعى گوزه ل شعرلرده عكس ايتتيريشگه حركت قيله دى. بو مقصدنى عملگه آشيريشده آنه طبعيت ده گى دريا و تاغلر، آت و نار تويه لر، قلديرغاچ و طوطى قوشلردن زيرك ليك بيلن فايده له نه ديلر:

دريا نينگ نر ياغيد ن سوو كيله دى،
سوو بيلن ايكکى اوردك تينگ كيله دى.
اوردكکه اوردك مناسب، غازگه غاز،
ييگيت گه قلليغ مناسب، قيزگه ناز.

خلق آغزه كى ايجادى ده گى اثرلر نينگ مهم خصوصيت لريدن بيرى اولرده اجتماعى حيات حقيده گى فكر-ملاحظه لر نينگ عكس ايتيشيده دير. محنتكش خلق نينگ ايجاديگه خاص ليريك اثر لرده هم موجود شرايطدن ناليش، اجتماعى تينگسيز ليك نى قاره له ش روحى يققال سيزيليب توره دى. سبز من قوشيقلرده رويابگه چيقمه گن آرزولر پايمال بولگن بخت حقيده آيتيلگن قوشيقلر كم ايمس:

آق گل ايديم ، قيزيل گل گه چتد يلر،
غريب باشيم بندى قيليب ساتديلر،
باريب ايتينگ آنم مينن آتم گه،
مينى ساتيب، نى مراد گه ييتد يلر.
شونی ایتیب اوتیش جایزکه، بیز�ایماق� ۱۹۸۰نچی ییلده کابلده چاپ بولگن (خلق   دردانه لری ) مجموعه سیگه �۷۰ �گه یقین سوزوان قوشیقلرینی دری چه ترجمه سی بیلن  جایلشتیرگن ایدیک . سونگی ییللرده گی توپله گن سوزوان قوشیقلریمیز  ایسه، ۲۰۰۳نچی ییلی تاشکندده � سوزوان� نامی  بیلن علیحده کتاب شکلیده چاپ بولدی. بو کتابده �۳۸۷� سوزوان قوشیقلری اورین آلگن .
خلص، سبز من قوشيقلرى افغانستانده يشاووچى اوزبيكلر بديعى آغزه كى ايجادى نينگ عجائب نمونه لرى دير. بو قوشيقلر فقط يازى و زيبا حقيده گينه ايمس، بل كه كيزى كيلگنده حيات گوزه لليكلرىدن بهره آليب ييريد يگن، وقتيده آرزولر آغوشيده مست بولگن، شو بيلن بيرگه بعضيده موجود تورموش قيينچيليك لريدن عذابده قالگن، اما كيله جككه ايشانچ بيلن قره ش حسىینى يوقاتمه گن يازيلر و زيبالر حقيده گى قوشيقلرد ير  اولرنى اوقيش كتابخوانگه ذوقلى دقيقه لر انعام ايته دى، ديگن اميد ده ميز.

Short URL: http://www.turkicpress.com/tur/?p=262

Posted by on Nov 7 2010. Filed under تورلوگ یایین لر. You can follow any responses to this entry through the RSS 2.0. You can leave a response or trackback to this entry

You must be logged in to post a comment Login

 نامه سرگشاده مردم هزاره از سراسر جهان به نهادهای دفاع از حقوق بشر، شخصیت های شناخته شده و مقامات بین المللی

Search Archive

Search by Date
Search by Category
Search with Google

Photo Gallery

 نامه سرگشاده مردم هزاره از سراسر جهان به نهادهای دفاع از حقوق بشر، شخصیت های شناخته شده و مقامات بین المللی
ورود | Designed by Gabfire themes