قزوینلی علامه دهخدا نین تورک ادبیاتیندان آلدیغی تاثیرلر بیر باخیشدا

رضا همراز

میثل سیز سوزلوک و علمی ایشلری ایله داها چوخ علامه آدلانان رحمتلی قزوینلی میرزه علی اکبر خان دهخدا گونش ایلی 1255 ده تئهراندا آنادان اولموشدور. او؛ دوققوز یاشا دولدوقدا آتاسین الدن وئریب و اون بیر یاشیندا ایسه آتاسینین عمی اوغلوسون کی آتاسینین وصی سی ایدی الدن وئریب و وار – یوخ لارین وصی لرینین اوغلانلاری دانمیش و بئله لیک له کیچیک یاشلی علی اکبر یاشایشین داریسقال نقطه سینه آیاق قویور. چوخ چکمه دن اونون هوشو و ذکاسی هنده ورینده کی لری اوزونه جلب ائدیر.  رحمتلی دهخدا نین  تهراندا آنادان اولماسینا باخمایاراق آنا وطنی قزوینی سئویب؛ اونا داها آرتیق محبت بسله ییردی….

او واختی ایله دئمیشدیر – … قزوینلی لر میللی عنعنه لرین قوروماقدا ثابت قدم دی لر و دونیانین بیر سیرا میللت لری ایله کی؛ اوتن رسم لرین قئییم ساخلایارلار آیاقلاشا بیلرلر.  دهخدا؛ گنج چاغلاریندا مطالعه یه و داها دوغروسو یازیب – پوزماغا آرتیق وقت قویوردو  بلکه ده ائله اونا گوره ده عالیمین ماراقلی ایش لریندن ((روح القدس)) گونده لیینین ایکی سایی سین ((اوردوئون-دا)) چیخارتماسی و هابئله میرزه جهانگیرخان صور اسرافیل و تبریزلی میرزه قاسم خان ایله ()صور اسرافیل)) قزئتینین بینووره سین قویماق لاری ایدی. بویوک و یورولماز عالیم و ادیب بونلارلا برابر بویوک دهخدا باشلیقلی سوزلویون؛ هابئله دورد جیلدلیک امثال و حکم کیتابین و شعر دیوانی ایله برابر بیر سیرا مقاله لر ایله قوجاق قوجاق سامباللی اثرلر یاراتدیقدا نهایت 1334 ینجی ایلین اسفند آیی نین یئتدی سینده وفات ائدیب و چوخ جلال لا تهراندا تورپاغا تاپیشیریلیر .

علامه دهخدا آنا دیلیندن علاوه فارسجا؛ عربجه و فرانسیزجه کیمی دیللری اوخویوب بیلیب و یئری گلمیش کن بو دیل لرده ن یارارلاناردی. او؛ قلمداشی و داها دوغروسو سیرداشی اولان میرزه جهانگیرخان صور اسرافیلین اولومونه داییر بیر مرثیه یازمیشدیرکی هله لیک گوزل لیین الدن وئرمه میشدیر. دهخدا همین شعرین تورک شاعیری رجائی زاده محمود اکرم ( 1329-1263 ه)ین یاد ائت شعریندن اقتباس ائتمیشدیر. اونجه رجائی نین بو یئنی تیپ داشییان شعرین بیرگه اوخویوب دوشونک .

وقتا کی گلیب باهار یکسر

اشیاده عیان اولور تغییر

وقتا کی هزار عشق پرور

یاپراقلار ایله ائدیب تستر

بیلمم کیمه قارشی حسرتیندن

باشلار نوحاته بی تاخر

قیل گوی اوزونون لطافتیندن

صافیت عشقیمی تحطر

یاد ائت منی بیر دقیقه یاد ائت

=+=+====

بیر لیل سکون نما دا تنها

اولدوقجا نشیمنین سر آب

قیل چشمینی عطف سمت بالا

سئودالار ایچینده نور مهتاب

اولدوقجا درونوما غم افزا

ائیله او کئچن دمی تذکر

پیش نظرینده سطح دریا

ائتدیکجه تموج و تنور

یاد ائت منی ساکنانه یاد ائت

+=+=+==

وقتا کی صباحه قارشی ناگاه

بیر زورق ایچینده تک بیر اینسان

حسرت له چکیب بیر آتشین آه

تیترک سس ایله اولور غزل خوان

اول آه حزین عاشقانه

اول غملی ترانه ی تحسر

بی شبهه ائدین جه قلب و جانه

ایجاب تاثر و تکدر

یاد ائت منی گیزلی گیزلی یاد ائت

==+=+=+

بیر قلب رقیق ناتوان لا

فرقتده نه چکدییم بیلینمز

هیجرانلا؛ ستم له ؛ امتحان لا

اماکی وفای دل سیلینمز

سئودیمسه سنی بویولدا سئودیم

سن سن منه مایه تفکر

ائتدیکجه لسانیم اوزره دایم

اذکار محبتین تکرر

یاد ائت منی سنده گاه یاد ائت

=+=+=

وقتا کی دوروب بو قلب غمناک

توپراقدا نمان اولور وجودوم

وقتاکی دولوب دهانیما خاک

شوقون لا تمام اولور سرودوم

تنها گئجه لرده بیر خیالت

منظورون اولو غبا بالتحیر

یوم چشمینی با کمال رقت

بدبختی عشقیم ائت تصور

یاد ائت منی غملی ؛ غملی یاد ائت .

دئدییمیز کیمی او ؛ تورکجه شعرلری و هابئله مقاله لری اوخودوقدا بیر چوخ واقت لار تاثیر له نیب و نهایت  تاثیراتین یازی لاریندا هابئله شعرلرینده عکس ائتمیشدیر . باخین

ای مرغ سحر چو این شب تار

بگذاشت ز سر سیاه کاری

وز نفخه روح بخش اسحار

رفت از سر خفتگان خماری

بگشود گره ز زلف زر تار

محبوبه ی نیلگون عماری

یزدان به کمال شد نمودار

وا هریمن زشت خو حصاری

یاد آر زشمع مرده یاد آر

+=+=

ای مونس یوسف اندر این بند

تعبیر عیان چو شد تو را خواب

دل پر ز شعف لب از شکر خند

محسود عدو به کام اصحاب

رفتی بر یار خویش و پیوند

آزاد تر از نسیم و مهتاب

زآن کو همه شام با تو یک چند

در آرزوی وصال احباب

اختر به سحر شمرده یاد آر

=+=+=+

چون باغ شود دو باره خرم

ای بلبل مستمند مسکین

وز سنبل و صوری و سپر غم

آفاق نگارخانه ی چین

گل سرخ و به رخ عرق ز شبنم

تو داده زکف قرار و تمکین

زان  نوگل پیش رس که در غم

نا داده به نار شوق تسکین

از سردی دی فسرده یا آر …

گورونورکی دهخدا نه قدر اکرم رجائی نین شعریندن یارارلانیب و داها دوغروسو به ینیب اونا نظیره یازمیشدیر . البته بونو ذکر ائتمک یئر سیز اولماز کی همین شعری بیر چوخلاری او جمله دن میرزه علی اکبر صابر و تبریزلی دوقتور مهدی روشن ضمیر ده به ینیب نظیره لر یازمیشلارکی ؛ اونجه صابرین شعرین بیر گه اوخویاق

عاقلانه خواب ائت

وقتا کی اسر نسیم ظلمت

تاثیر باغیشلایار جهالت

دونیادن عدم اولور بو ملت

هر چند باجار مارام نبوت

اما بئله گوسترور زمانه

بی خار قالور گول فراست

ای سئیره چیخان او گولستانه

اوندا اوخو بیر دعای رحمت

ایندی بنی کافرانه یاد ائت …

ایندی نیسگیل ائدیره م رحمتلی دوقتور مهدی روشن ضمیرین همین شعره بنزتمه سین اوخویاق

یاد ائت

گوردون ائله کی چیچکلر آچدی

چایلار هیجانه گلدی داشدی

اوز قویدو گنه باهار فصلی

پروانه گئدوب گوله دولاشدی

یاد ائت منی غملی غملی یاد ائت

=+=+=+

وقتی کی گول آچدی یاسمن لر

یاشیل دونو گئیدی چای – چمنلر

یای فصلی گلنده چیخدی سیره

هر بیر باخیشین دیلین بیلنلر

یاد ائت منی غملی غملی یاد ائت

=+=+=

وقتی کی باهار فصلی کئچدی

گویلر سارالیب خزان یئتیشدی

گول درمه یه هر یئره ال آتدین

گوردون الیوه تیکان ایلیشدی

یاد ائت منی غملی غملی یاد ائت

+=+=+=

…..غم خانییه کاش گلمییدیم

مین رنج و عذاب گورمییدیم

یا فرصت اولیدی کاش بیر ده

آغلار گوز ایله سنه دئییدیم

یاد ائت منی غملی غملی یاد ائت

1906 ینجی میلادی ایلینده تفلیس ده نشر اولونان ساتیریک و دونیا شهرتلی ملا نصرالدین درگیسینین بلاواسطه تاثیرینده نشر اولان و اونون طلبه لریندن یا خود ملانصرالدین مکتبی نین ورثه سی حساب اولان ((صور اسرافیل)) قزه تینده قلم ووران شاعیر میرزه علی اکبر خان قزوینی (دهخدا) ملانصرالدینین داهی شاعیر و متفکری شاماخیلی میرزه علی اکبر صابرین مستقیم تاثیری آلتیندا اونون شعرلرینین موضوعوندا و هابئله وزن؛ اسلوب و قافیه سینده صابره جواب و نظیره یازماقلا نه تکجه اوزونون تورک اولدوغون تاریخده تثبیت ائمیش؛ بلکه فارس ادبیاتیندا درین کوکلو اولموش هجو شعری؛ هابئله قزوین هنده وریندن اولموش عبید زاکانی و یغمای جندقینین سیمالاریندا یارانیب پارلامیش. طنز یا خود ساتیریک شعریندن اساسلی شکیلده فرق لنن چاغداش رئالیست – ساتیریک شعرین تملینی قویموش بو مکتبی یاراداراق ؛ میرزه جلیل محمد قلی زاده و صابرین مئتد و اسلوبونو فارس ادیب ؛ یازیچی و شاعیرلرینه اصیل ساتیریک یولو گوسترمیشدیر. دئدییمیز کیمی دهخدا تورک اولدوغونا اساس؛ معروف ملانصرالدین قزتیندن ماراقلانیب امکان قدری اوندان فایدالانیردی. بو آرا گاهدان ملانصرالدین چیلر طرفیندن صور اسرافیله و گاهدان صور اسرافیل چیلر طرفیندن ملانصرالدین چیلره قیمت و ده یر وئریلیردی. اورنگ اولسون دئیه اونون ملانصرالدین درگی سینین تای سیز شاعیری میرزه علی اکبر صابیره فارسجا یازدیغی شعرینین بیر نئچه بیتینین اوخوجو سو اولاق.

چرند و پرند

مردود خدا رانده ی هر بنده آکبلای

از دلقک معروف نماینده آکبلای

با شوخی و با مسخره و خنده آکبلای

از مرده گذشتی و نه از زنده آکبلای

هستی تو چه یک پهلو و یک دنده آکبلای

=+=+=+=

نه بیم زکف بین و نه جن گیر و نه رمال

نه خوف ز درویش و نه از جذبه نه از حال

نه ترس ز تکفیر و نه از پیشتو شاپشال

مشکل ببری گور سر زنده آکبلای

هستی تو چه یک پهلو و یک دنده آکبلای

+=+=+=

صد بار نگفتم که خیال تو محال است

تا نیمی از این طایفه محبوس جوال است

ظاهر شود اسلام در این قوم خیال است

هی باز بزن حرف پراکنده آکبلای

هستی تو چه یک پهلو و یک دنده آکبلای…

بیر داها سونرا او ؛ مستقیم ملانصرالدین درگی سینه بیر شعر گونده ریب ؛ شعرین آخرینده (( اما ملا عمو باغیشلا بئله گورونورکی ؛ شعرلر تورکی یه اوخشامادی )) عیبارتین علاوه ائدیب . بو عیبارت دن ده دوشونمک اولورکی ؛ او نظم دن غیری نثرده ده الی وار ایدی . ایندی دئدییمیز شعرین بیر نئچه بیتین بیر گه اوخویاق

قافقازدا دایان کئچن ده بیر آز

من دن یئتور ای صبا به اعزاز

چوخلو جا سلام او بی قرینه

تفلیس ده کی ملانصره دینه

سونرا دی کی ای دچار آلام

بو چرخ فلک کیمه وئریب کام؟

انسان گیورور چه بنده چه شاه

قالماز بو چهاندا جزء بیر آللاه

بس دور هیه مصلحت گورورسن

بیر بئیله غمم ائله مه چورورسن

گر ائتدی وفات شیخ الاسلام

ظن ائتمه یه سن کی اولدو گمنام

شکر ایله کی شیخ نوروموز وار

صونرا ده حسن دیور یمز وار

دین دیرکی هیچ وقت یاتماز

ا… بیزی ملاسیز بوراخماز …

صور اسرافیلین ؛ دهخدا کیمی یازیچی لاری اولدوغونا گوره او ؛ چاپدان چیخدیقدا اوخوجولار طرفیندن آلقیشلانیب کوچه – باجادا ماراقلا اوخوناردی . البته دهخدانی روزنامه چی ائدن لردن رحمتلی تبریزلی میرزه قاسیم خان صور اسرافیل ( تبریزی ) ین و هابئله سید حسن تقی زاده نین دانیلماز روللاری اولموشدور .

مشروطه دوورونون آرزی گوز شاعیری سارابلی بایرامعلی عباس زاده ( گولزار ) وه ریندن قوشولموش بیر شعرده صور اسرافیل و بلکه ده صور اسرافیل چیلر آلقیشلانمیشلار . بو اون بیت لیک شعر

مشروطه بیزیم جانیمیزی آلدی داداش جان

آواره ائدیب چوللره ده سالدی داداش جان

بیتی ایله باشلانیب اورتاسیندا

خایین لر ائدیب لر وطنه چوخ جا خیانت

اسرافیل اونو صورده ده چالدی داداش جان

مشهور صور اسرافیل قزه ته سینه آشاره اولونموشدور . دهخدا ملانصرالدینین باش محرری اولان میرزه جلیل محمد قلی زاده نین فیکیرلریندن فایدالاناراق اثرلریندن اولدوقجا تاثیر له نمیشدیر . دئدییمیز کیمی او دونه – دونه ملانصرالدین چیلری آلقیشلا یب اونون ان تانینمیش هابئله کسکین قلم شاعیری اولان صابیره ده اثرلرینده اوزل بیر یئر وئریب ؛ صابرین اثرلری ایله ماراقلانیب اونون حاقیندا واختی ایله یازمیشدیر – … صابیر بیر شمع ایدی کی باشقالاری اونون هنده ورینده کپنک سایاق دولانیرلار … صابیر بیر گئجه لیک کورپه ایدی کی ؛ یوز ایللیک یول لاری طی ائتدی . او اوز دوورونون یازیچیلاریندان عصرلرله ایره لیده گئتدی …

رحمتلی دهخدانین بونلاردان علاوه بیر نئچه شاعیرله ده سیخ باغلی لیغی اولموشدور . بیر داها اورنک اولسون دئیه تبریزین خوش ذووقولو شاعیری رحمتلی کریم آغا صافی نی گوسترمک اولار. او؛ صافی نین هله بو گونه کیمی دیللر ازبری اولان

بو نه عالم دور ندن بو حاله قالدین ذوولجناح

نئیله دین بیکس بابامی هاردا سالدین ذولجناح

کاکول و یالون ندن آغشته ی خون ائتمیسن

چشمه ی چشمین بسان رود جیحون ائتمیسن …

شعرین اوخودوقدا اوره ینین درین لیینه کیمی اوتوروب اونو بگنمیشدیر . البته بیلیریک کی دهخدا طنزده الی سولو ایدی و بیر چوخ طنز مقاله لری ((چرند و پرند)) و ((دخو)) امضاسی ایله صور اسرافیل ده باسیلاردیلار. ائله اونا اساس او؛ صافی نین شعرین استقبال ائدیب آنجاق طنز شکیلینده بئله بیر شعر یازمیشدیر.

مشعل توتونی منی قویمور

گوروم سنی ذوالجناح

سنه سامان آلمیشام

توربان هانی ذوالجناح

مئیداندا تک دوروبسان

افساریوی قیریب سان

شمره تپیک ویروبسان

توک قانینی ذوالجناح …

فایدالاندیغیمیز اساس قایناقلار

ملانصرالدین ژورنالی؛ اوچونجو ایل ؛ نومره 10 ؛ 1326 هجری

خزانیه گلستان حسینی – خاتمه دیوان جناب صافی تبریزی – صص 171-172

دیوان دهخدا – به کوشش دکتر دبیر سیاقی

خاطرات دهخدا از زبان دهخدا – دکتر محمد دبیر سیاقی – آذر ماه 1359 ؛ تهران نشر گستره

آذربایجان طنز روزنامه لری – ناظم آخوندوف ؛ تهران 1358 ؛ نشر فرزانه

صور اسرافیل گونده لیینین دووره سی- 1326 هجری ؛ تهران

روح القدس روزنامه سینین دوره سی – حاضیرلایان محمد گلبن ؛ تهران

همبستگی روزنامه نگاران در مشروطه ( نسیم شمال ؛ میرزا جعفر خامنه ای ) رضا همراز ؛ شمس تبریز هفته لییی ؛ تبریز- 108 ینجی سایی ؛ 10 مرداد 1380

مجله فیوضات _ نومره 21 ؛ 4 جمادی الاخر 1325 0 رجائی زاده محمود اکرم – یاد ائت شعری

هوپ ؛ هوپ نامه – صابر طاهر زاده – آذربایجان خلق معارف قومیسارلیغی نشریاتی ؛ ص 111

عصر آزادی گونده لیی ؛ اوچونجو ایل ؛ نومره 67 , جوما آخشامی 3 تیر 1378 – تبریز

بو سطیرلرین یازارینین شخصی یادداشتلاری

Short URL: http://www.turkicpress.com/tur/?p=453

Posted by on Dec 18 2010. Filed under کلتور. You can follow any responses to this entry through the RSS 2.0. You can leave a response or trackback to this entry

You must be logged in to post a comment Login

 نامه سرگشاده مردم هزاره از سراسر جهان به نهادهای دفاع از حقوق بشر، شخصیت های شناخته شده و مقامات بین المللی

Search Archive

Search by Date
Search by Category
Search with Google

Photo Gallery

 نامه سرگشاده مردم هزاره از سراسر جهان به نهادهای دفاع از حقوق بشر، شخصیت های شناخته شده و مقامات بین المللی
ورود | Designed by Gabfire themes