محمود قاشغارلی نینگ آنا تیلیمیزده کی ائشسیز تئگیری *

کئسکین اؤلاراق بیلینمه گه ن کئچمیش چاغلاردا اولوسلارآرقالی یاراتیلیب واوزون اؤغورلاردان (زمان) بئری یاشاتیلیب کئلگه ن هربیرتیل، آیریم چاغلاردا اؤنونگ بوردوزوندا(باغیندا) اؤسوب بویوموش اؤزاؤگه لرینینگ (عالم، عقللیغ) یاراتتیقلاری تئگیرلیگ (ارزشلیگ، قیمتلیگ) وائشسیز(بیهمتا) اثرلری آرقالیغ بایلانیب و کئندی یاشامیندا یئنگی تؤنه ملر(دوره، مرحله) بیرله باسقیچلارغا دا کیرمیشتیر. آجوننونگ (دنیا) ائنگ توزوگلوگ، قوراللیغ، بای، تاتیغ و گوزه ل تیللرینده ن تانیلغان آناتیلیمیزنینگ ده کئچمیشینده تئگیرلیگ بیتیکلر(کتابلار) یاراتیش بیرله اؤزوده ن مئنگو (جایدان) ایزلر(نشانه) قؤیموش سابلیغ (مشهور) بیلگه لرنینگ سانی آزتئگیلدیر. یالنغوزتورک تیلی باقیمیندان قؤیدوقلاری اؤلومسوز خوماریلاری (میراث) اوچون اؤرقون یازیتلارینینگ یازارلاری، محمود قاشغارلی، یوسوف خاص حاجب، برهان اوغلو قاضی نصررابغوزی، محمد سلیمان اوغلو فضولی، نظامی گنجوی، یونوس ائمره، میرنظام الدین علیشیرنوائی، مخدومقولی فراغی، . . . لارکیبی یوزلرچه بیلگه، تورک آجونونونگ کؤکونده پارلاغان یولدوزلاریندان سانالادیلار. بول یاروغ یولدوزلارآراسیندا یئنه ده محمود قاشغارلی نینگ یئری آیری ویازدیغی “دیوان الغات التورک” بیتیگی ده ائشسیزدیر. شول قیسقا یازیدابؤیله بیر بویوک کیشی بیرله اؤنونگ مئنگو اثرینی هرتامانلاما تانیتماقنینگ اؤلاناقسیزاؤلدوغواؤنگده ن بئللی، آنجاق بوردا آنا آماج بول بویوک کیشینینگ یئمیشلر(ثمر، میوه) تؤلو بوردوزوندا ن بؤلدوقچا بیره ر توتام چیچئکلرتئریب ایسکه مه کتیر.
 
“دیوان الغات التورک”نینگ ایچینده کیلرگه کیرمه ده ن آلدین، بول تئگیرلیگ اثرنینگ یازغان کیشینی قیسقا بؤلسا دا تانیماغا چالیشامیز، آنجاق بویوک قاشغارلی نینگ یاشامی ایله ایلگیلی ائلیمیزده چؤق بیلگی یؤقتور، بارچا بیلدیگیمیزاؤنونگ کئندیسی اؤزاؤلومسوزاثرینینگ آیریم یئرلرینده بئردیگی بیلگیلرایله قیسیتلیدیر. اؤ، کئندیسینی “محمد اؤغلو حسین، حسین اؤغلو محمود” دئیه تانیتتیرمیشتیر کی، یئنه کئندینینگ یازدیغیچا آتاسی بارساغانلیغ اؤلموش واؤزو ده قاشغاردا تؤغولموش. بئگلرسؤیوندان کئلدیگی بیرله یاخشی بیرسو(عسکر)بؤلدوغووائنگ یاخشی قارغی(نیزه) قولانا آلدیغینی دا کئندینده ن اؤگره نه میز. قاشغارلی محمود بول بیتیگینی یازمادان اؤنگ، چؤغوتورک یورتلارینی کئزمیش و اؤلار نینگ آغیزلری، آتالارسؤزلری، قؤشوقلاری بیرله کئله نه کلرینی (رسم، عادت) اؤگره نمیش. بول قؤنوملارنی (موضوعلرنی) کئندیسی بؤیله آچیقلامیشتیر، “بئن (مئن) اؤنلارین (تورکلرنینگ) ائن (ائنگ) اوز(ماهر، استا) دیللیسی، ائن آچیق آنلاتانی، عقیلچا ائن اینجه سی، سؤیچا ائن کؤکلوسو، ائن ایی (یاخشی) قارغی قوللانانی اؤلدوغوم حالدا اؤنلارین شارلارینی (شهرلرینی)، چؤللرینی باشتان باشا دؤلاشتیم.” (بیرینچی جلد، بئت ۹) کؤرونوشوچه، قاشغارلی بو بویوک اثرینی یازماق اوچون ییللارچا ایشله میش وتورکلریاشادیغی یئرلرنی بیرمه بیر کئزیب، آیری آیری تورک بؤیلاری آراسینداکی آغیزاؤزگه لیگلرینی (خصوصیتلرینی)اؤگره نمه گه چابالانمیش، قیسقاچا آیتغاندا بوبیتیک ییللارچا چئکیلگه ن ائمگه ک (محنت) بیرله تؤکولگه ن تئرلرنینگ یئمیشی (ثمری) بؤلغاندیر. 
 
بیلگه نیمیزچه، اؤنبیرینچی یوزییلدا اسلام آجونوندا(دنیاسیدا) تورکلرنینگ ائتکی (تآثیر) آلانغی (ساحه، میدان) هرتامانلاما کئنگه یمیشتی، چؤغو والیلاربیرله کؤپوباش قوماندانلارتورکلرده ن سئیله نیرمیش وشونداغ بیرتؤنه مده (دورده) تورکلرنینگ یاشادیغی بؤلگه لرده ن بیلگینلربیرله سوبایلارکئندی باختلارینی سیناماق اوچون عراق بیرله مصرگه آقین ائته رلرمیش، محمود قاشغارلی دا شول تؤنه مده عراققا کئلیب یئرله شمیش وشول یوکسه ک تئگیرلیگ بیتیگینی ده بوردا یازمیشتیر. آنجاق، اؤنونگ عراقنینگ قایسی کئنتینده و قانداغ یاشادیغینی وشوکیبی اؤنونگ اؤلوم تاریخی بیرله سینینینگ (مزارینی) قایئردا بؤلدوغونو دا بوگونگه چه آنیق بیلمه یمیز. قاشغارلی بیرله چاغداش بؤلغان واؤندان سؤنغراکی “تذکره” یازیچیلاری، اؤزاثرلرینده بول بویوک کیشینینگ یاشامی قؤنوسوندا آز یا دا هیچ بیلگی بئرمه میشلر، آنجاق اؤنونگ یازدیغی بیتیگی قؤنوسوندا کؤپ کیشیلراؤزیازیتلاریندا بیلگی بئرمیشلر. بؤیله چه اؤنو یالنغوزگینه “دیوان الغات التورک” ته آراسیرا بئریلگه ن بیلگیلرآرقالی تانییمیز.  
 
محمود قاشغارلی، اؤیله کی کئندی یازمیشتیر، بول اثرینی ۴۶۴نچی هجری قمری (۱۰۷۲عیسوی) ییلدا یازماغا باشلار واؤنو تؤرت کئز کؤزده ن کئچیردیگته ن سؤنغرا ۴۶۶ نچی هجری قمری (۱۰۷۴عیسوی) ییلدا ایسه بیتیرمیش. مومکون ۴۶۷نچی هجری قمری ییلدا ایسه اؤشال چاغنینگ خلیفه سی بولغان ابی القاسیم عبدالله بن محمد المقتدی بامرالله گه سونولموشتور(تقدیم ائتیلمیشتیر).
 
آناتیلیمیزآلانغیندا “بیلگه قاغانلیغ” قورو(درجه، مرتبه) قازانمیش بول بویوک کیشی، چؤق یانلیغ بیرکیشیلیککه ایگه دیر، اؤیله کی یازدیغی اثرینده کؤره میز، اؤ یالنغوزگینه بیرسؤزلوگ یازاری بؤلوبان قالمامیش، اؤنونگ یانیندا اؤ بیرتورکچه چی، تورکچو، تیل بیلگه سی، ادبیاتچی، آتالارسؤزو تؤپلاوچو، تورک بؤیلارینی آراشتیریچی وبوگونکو آتی ایلا ائتنوگراف، افسانه لر تؤپلاوچی و سؤزنونگ قیسقاسی بیر”دایرة المعارفچی” دیر وبو یوزده ن “دیوان اللغات التورک” ده یالنغوز بیرایلک تورک دایرة المعارفی تئگیل، بئلکی آجون بؤیو دا بیرینچی دایرة المعارف دیر. کؤرونوشوچه، بئزتورکلربوگونگه چه بول ائشی بولونماغان اثرده ن ائنگ آز آسیغلانماقتامیز (فایده لانماقتامیز) واؤنو یئته رلیچه اؤزآرامیزغا بیله یاییب اؤگره نمه میشیز. آنا تیلیمیزنینگ شوگونلرده یالنغوزاولکه میزده ائمه س، آجون بؤیودا دا تورلوک سیاسی آماجلاریوزونده ن، بیریاندان یاشادیغیمیزاولکه لرایچینده ن وباشقا تاماندان دا تیشقاریدان کئلگه ن باسروقلار (فشارلر) آستیدا قالیب یؤقالما دوروموندا بؤلماسا دا کؤپ یارالانمیش حالدا اؤلدوغو آپ آچیقتیر. 
   
یوقاریدا سؤیله ندیگی کیبی، قاشغارلی محمود کئچمیشیمیزنینگ ائنگ بویوک وسایغی (احترام) تئگیرتورکچه چی و تورکچولرینده ن سانالادی. اؤنونگ تیل باقیمیندان تورکچه چیلیگینی، تورکچه نی عربچه ایله آتباشی تئنگ یورودوگونوآچیقچا سؤیله ییب کؤرسه تمه گه چالیشماسینی کؤره آلامیز. عربلر یئنگیب وسومورگه لری آستیغا آلدیقلاری تؤپراقلاردا اؤزتیللرینی یاییب یئرلیگ تیللرنی اؤلدوروب بونغا بؤیون ایگمه گه ننی بؤغوب سوستورغان بیر چاغدا قاشغارلی عربلریؤنه تیمینینگ قؤینودا تورکچه چیلیک سئسینی چیقاریب، عربلرنی ده تورکچه اؤگره نمه گه چاقیرغان وتورکچه نینگ عربچه گه تئنگ بؤلدوغونوساوونموش (مدافعه ائتمیش) بیرکیشی تانیلادی. شونونگدئک اؤنونگ، تورکچولوگونوده کئندیسی یازدیغی شول ساولاردا کؤره آلماق قؤلایدیر: “تانرینین [تئنگرینینگ] دولت گونه شینی (قویاشینی)تورک بورجلاریندا دؤغدورموش اؤلدوغونو واؤنلارین مولکلری اوزه رینده گؤکلرین بوتون تئگره لرینی دؤندورموش بولوندوغونو گؤردوم [اول چاغین “گونه ش باتماس امپیراتورلوغو” دئمه ک دیر]. تانری اؤنلارا تورک آدینی وئردی واؤنلاری یئریوزونه ایلبای قیلدی. زامانیمیزین خاقانلارینی اؤنلاردان چیقاردی؛ دونیا ملتلرینین اداره یولارینی اؤنلارین ائللرینه وئردی؛ اؤنلاری هر کئسه اوستون ائیله دی؛ کئندیلرینی حق اوزه ره قوتلاندیردی. اؤنلارلا بیرلیکته چالیشانی، اؤنلاردان یانا اؤلانی عزیز قیلدی و تورکلر یوزونده ن اؤنلاری هر دیله کلرینه ائریشتیردی؛ بوکیمسه لری کؤتولرین شررینده ن قؤرودو. اؤقلاری دؤقونماقتان قؤرونابیلمه ک ایچین، عقلی اؤلانا دوشه ن شی، بو آداملارین توتوغو یؤلو توتماق اؤلدو. دردینی دینله ته بیلمه ک و تورکلرین گؤنلونوآلماق ایچین اؤنلارین دیللری ایله قؤنوشماقتان باشقا یؤل یؤقتور. بیرکیمسه کئندی تاقیمیندان آیریلیپ تا اؤنلارا سیغیناجاق اؤلورسا اؤ تاقیمین قؤرقوسوندان قورتولور؛ بو آدملا بیرلیکته باشقالاری دا سیغینابیلیر”. (بیرینچی جلد، بئت ۸-۹)
 
بیلدیگیمیزچه، قاشغارلی محمودنونگ بول مئنگواثرینده ن تئک بیرائلیازما قالمیشتیرکی، بول ائلیازمانینگ یازاری اؤنو قاشغارلی نینگ کئندی ائلی بیرله یازدیغی ائلیازمادان کؤچوردوگونو یازمیشتیر. قاشغارلی، بوبیتیگینده یازدیغی اؤنگسؤزده، اؤشال چاغدا قولانیلماقتا بولغان تورک الفباسینی تانیتیرمیش کی، اؤالفبا بوگونگئچه مؤغوللارالفباسی بؤلاراق قوللانیلیب کئلمه کته دیر. تورک الفباسی بیرله اؤنونگ اؤزه للیگلرینی (خصوصیتینی) آچیقلادیقتان سونغرا، ایشله ملریا دا فعللرده ن آت توره مه (یاراتما)، سؤزلرنینگ قورولوشتا قاچ حرفلیگ اولابیله جه گی، آتلارغا یاپیلغان قؤشومچالار، ایشله ملر یادا فعللرگه یاپیلغان قؤشومچالارو ایشله ملرنینگ قورولوشو، صفتلرکیبی تیل قوراللاری قونوسوندا آیری باشلیقلارآستیندا بیلگی بئرییور. بول قوراللارنی آچیقلادیقتان کئیین، تورک اولوسونونگ بؤیلاری واؤلارنینگ هربیریگه باغلیغ تامغالارنی کؤرگوزوب، یاشادیقلاری یئرلرینی ده بیرنقشه یاداخریطه ده بئلیرله میشتیر وشونونگ دئک تورک آغیزلاری (لهجه لری) قونوسونو دا یئته رلیگ بیلگی بئرمه کته دیر. تیلیمیزنینگ تورلوگ قؤنوملاریندا بئریلمیش بوتون بول بیلگیلرده ن سؤنغرا سؤزلرآنغلامی قؤشوقلار، آتالارسؤزو واؤرنه کلر(مثاللار) بیرله آچیقلانادی.
 
“دیوان الغات التورک” ده سؤزلرالفبا سیرالاماسی بیرله تئگیل، آنجاق سؤزلرنینگ قاچ حرفلیگ بؤلدوغو اوزه ره سیرالانمیشتیر کی، اؤندا قاشغارلی چؤغو سؤزلرنینگ آنغلامینی بیرنیچه سؤزبیرله آچیقلامانی یئته رلیگ کؤرمه ی، آتالارسؤزو وآیری قؤشوغلارنی دا بو آماج اوچون قوللانمیشتیر. اؤرنه ک توتوبان کئلتیریلگه ن بول قؤشوغلارعرب تیلی بیرله شعرینینگ ائتکیسی واؤآرقالیغ بؤزولوشوندان آلدینکی ادبیاتیمیزنینگ ائنگ گوزه ل وتیریگ اؤرنه کلری سانالادی. قؤیودا بؤیله آچیقلامالاردان بیر نیچه اؤرنه ک کئلتیره میز:
 
– اوس us : خیرایله شرری[ یاخشیلیقلا یامانلیقنی] آیرید ائدیش. بو کلمه اؤغوزچادیر. اؤل اوس بؤلدی = اؤ، خیر، شرری آیرید ائتتی.
– اوس: کئرکه س قوشو[کرکس]. شوپارچادا داهی گئلمیشتیر:
کئلدی مانغا تات *** آیدیم ائمدی یات
قوشقا بؤلوب ائت *** سئنی تیله راوس بؤری
  
– آلپ: ییگیت.
“آلپ یاغیدا آلچاق چوغیدا” = ییگیت دوشمن قارشیسیندا، یومشاق خویلوکیشی ساواشتا[اوروشتا] بئللی اؤلور.
شو پارچادا داهی کئلمیشتیر:
آلپ ائر تونغا اؤلدی مو *** ایسیز آجون قالدی مو
اؤزله ک اؤچین آلدی مو *** ائمدی یوره ک ییرتیلور
(آلپ ائر تونغا (آفراسیاب) اؤلدومو، یامان دنیا قالدیمی، فلک انتقامینی آلدیمی، ائندی یورئک ییرتیلادی.)
 
–  اؤگرئندی: اؤل بیلیگ اؤگرئندی = اؤ، بیلیم اؤگرئندی. اؤگره نور – اؤگره نمه ک. شو پارچادا داهی گئلمیشتیر:
ائرده م تیله اؤگره نوبه ن بؤلما کووئز *** ائرده مسیزین اؤگونسه ائنگمه گوزه ائنگه ر
(ائردئم [فضیلت] تیله؛ اؤگره نیرکه ن غرورله نمه؛ بیلگیسیز کیمسه اؤگونسه [کئندینی ماختاماق]؛ سیناو کونونده شاشیلیر). (۳۵)
 
– آقیشدی: سوولار آقیشدی (بوتون یؤللاردان سوو آقیشتی). شو پارچادا داهی کئلمیشتیر:
قار بوز قاموغ ائروشدی *** تاغلار سووی آقیشدی
کؤکشین بولوت اؤروشدی *** قایغوق بؤلوپ ائگریشور
(قار، موز بارچاسی ائریدی؛ تاغلارنینگ سوو آقتی؛ کؤکشین بولوتلار یوکسه لدی؛ قاییق کیبی سالانیر).
 
– اؤد: زمان.
اؤد کئچه ر کیشی تویماس، یالینغوق اؤغلو مئنگگو قالماس (زمان کئچه ر، انسان تویماز[حس ائتمئس]، آدم اؤغلو بئنگو[جاودان] قالماز).
 
– اوتوک: اوتو. مالابیچیمینده بیرتئمیر پارچاسیدیرکی تیکیش یئرلرینی یاتیشتیرماق اوچون قیزدیریلاراق ائلبه سه [البسه] اوزه رینه باستیریلیر.
 
– تئپوک: قورشون [قؤرغاشیم، اؤق] ائریتیله ره ک ایگ آغیرشاغی شکلینده دؤکولور، اوزه رینه کئچی[ایچکی] قیلی ویا باشقا بیرشی ساریلیر، چؤجوقلار بونو تئپه ره ک اؤینارلار.
 
بیر سؤزنونگ چئشیتلیگ آنغلاملارینی اؤرنه کلر بیرله کؤرسه تیر، باقینگ:
– بالیق: بالیق. شوساودا داهی گئلمیشتیر: ” بالیق سوودا کؤزی تاشتین” (بالیق سوودا، گؤزو دیشاریدا – بو ساو، بیر شئی بیلیپته بیلمییورموش کیبی گؤرونه ن انسان ایچین قوللانیلیر).
 
– بالیق: چامور. بیر تاقیم اوغوزلارلا آرغو دیلینچه. آرغولارین بیر تاقیملاری دا اوچ ساکین ایله “بالق” دئرلر. تورک دئلینده آنجاق ایکی ساکین بیرآرادا بولونابیلیر. آرغولارین دئلینده چئتره فیللیک واردیر.
 
– بالیق: ایسلاملیقتان چؤق اول تورک دئلینچه، سیغیناق، قلعه، شئهیر دئمه کتیر. اویغورچادا داهی بؤیله دیر. اویغورلارین ائن بویوک شئهیرلرینده ن بیریسینه ” بئش بالیق ” دئنیر. بوراسی، اویغورلارین ائن بویوک شئهریدیر؛ ” بئش شئهیر” دئمه کتیر. بوندان باشقا، بیر شئهرله رینه داهی “یئنگی بالیق” دئنیر، ” یئنی شئهر” دئمه کتیر.
 
یا دا ” اؤز” سؤزو، کی اونونگ چئشیتلیگ آنغلاملاری بؤیله آنغلاتیلمیشتیر:
– اؤز: (اینجه چئکمه ایله) یاغ. “اؤزلوگ آش” = یاغلیغ آش، یئمه ک.
 
– اؤز: یؤز، کئندی، نفس. شو پارچادا گئلمیشتیر:
کؤرکلوگ تونونغ اؤزونگگه *** تاتلیغ آشینگ آذینقا
توتغیل قؤنوق آغیرلیغ *** یاذسون چاوونگ بوذونقا
(یاخشی البسه یی کئندینه؛ تاتلی آشی باشقاسینا؛ قؤنوغو[مهمان] آغیرلا[آغیرلاماق=اعزازواکرام ائتمه ک]؛ اونونو[آتینگنی] هر کئسه یایسین)
 
-اؤز: ایکی تاغ آراسیندا بؤلونان دره. “تاغ اؤزی” ده دئنیر.
 
– اؤز: اؤز کیشی = خیسیم اؤلان کیشی. بو بیزنینگ اؤز کیشی اول = بو بیزیم خیسیمدیر.
 
– اؤز: یوره ک و قارنین ایچینده کی نئسنه. “اؤزوم آغریدی” = قارنیم آغریدی.
 
– اؤز: آغاچ اؤزو. “ییغاچ اؤزی” ده دئنیر؛ خورما آغاچلارینین باشیندا پئیدا اؤلان، خورما گؤبه گی دئنه ن و تادی سوته بئنزه یه ن پوسه.
 
– اؤز: “اؤز قونوقی” = گؤوده نین[تئن نینگ] ایچینده قیمیلدییان نئسنه، روح. شو پارچادا داهی گئلمیشتیر:
باردی کؤزوم یاروقی *** آلدی اؤزوم قونوقی
قاندا ائرینچ قانیقی *** ائمدی اوذین اوذغارور
(گؤزومو نورو گیتتی، جانیمی آلدی، نئرده اؤ دیله گینه ائره ن، شیمدی بئنی اویقودان اویاندیریر)
شونونگدئک قاشغارلی محمود، اؤزونونگ بول اثریده تورکلرنینگ تورلوک ائسکی اؤتکونچلری (حکایه) بیرله تیل قوراللارینی دا آچیقلاب آنغلاتیر. بؤیله چه ” دیوان الغات التورک ” نینگ بارچا تورکلراوچون تئگیری قؤنوسوندا، بول بویوک واؤلومسوزاثرنی تورکچه گه چئگیریب یایینلاغان بئسیم آتالای نینگ قؤیوداکی سؤزلری هر چاغی چین و کئچه رلیگ اؤلاراق قالاجاقتیر: “دیوان اللغات التورک بیر خزینه دیر؛ اؤنونگ اوزه رینده اوچ، بئش کیشینینگ چالیشماسی یئتئرلی دئگیلدیر. دیوان نینگ اوزه رینده یوزلرچه کیشی چالیشاجاق وهر چالیشغان یئنگی بیر جوهر بولاجاقتیر.” (بئسیم آتالای: دیوان اللغات التورک ترجمه سی، بیرینچی جلد، اوچونچو باسقی، تورک تاریخ قورومو باسیم ائوی، آنقارا۱۹۹۲ ، بئت XXXVI .
 
———————————–
* اؤزتیلیمیزده یازیش اوچون بوگونگه چه قوللاندیغیمیزعرب الفباسیداکی اونلولرنینگ یئته رسیزلیگی یوزونده ن آنا تیلیمیز کؤپ یارالانغاندیر. اونغا اویغون بیر یئنگی الفبانینگ یاراتیلیب ایشله تیلگه نیگه چه، اونونگ بویوزده ن یوزلرییل دان ‌بئری آلغان یارالارینی آزبولسا دا سارماق بیرله اونو توغرو توزوگ یازیب اوقوماق وبالالاریمیزغا اؤگره تمه ک اوچون سؤزلرده بولغان بارچا اونلولرنی یازیلیشینی توغرو کؤردوک. آنجاق، بول الفبادا بارچا اونلولرنی کؤرگوزوچو چیزیقلاربولمادیغی اوچون ایسته دیگیمیزآماجغا تولوق ائریشمه سه ک ده، بویولغا کئتمه گه چابالاندیق. تیلیمیزنینگ توقوزاونلوسونوقویوداکی بئش چیزیق بیرله یازغانمیز:
                                                         
— اوزون آ- الف) سؤزنونگ باشیندا: آق، آش، آغیز، آلماق، آتماق، آسماق، آچماق. ب) سؤزنونگ اؤرتاسیندا: ساچ، قاش، قاز، قار، تاغ، یاغ، تایانماق، قییناماق، یاساماق. پ) سؤزنونگ آداغیندا: آتا، آنا، آغا، آپا، قیسقا، بارچا، آلما، ساتما، قؤیما، آتما، یوپقا، بالا.
 
— قیسقا ا- الف) سؤزنونونگ باشیندا: اکه، انه، انچه. ب) سؤزنونگ اؤرتاسیندا: کئلمه ک، ایشه نچ، ائته ک، تیله مه ک. پ) سؤزنونگ آداغیندا:کئلمه، کئسمه، اینمه، ایمله، تیله.
 
— قیسقا إ- الف) ائرکه ک، ائش، ائسکی، ائسمه ک، ائتمه ک، ائس. ب) سؤزنونگ اؤرتاسیندا: یئمه ک، تئگمه ک، تئگه ره ک، تئلبه، چئکیک (نقطه)، چئکورگه (ملخ). پ) سؤزنونگ آداغیندا: بواونلوسؤزنونگ آداغیندا بؤلماس.
 
— قیسقا و اوزون ای- الف) اینانچ، ایق ایق، ایرق (فال، کاهنلیک)، ایسیتماق، ایلک، ایش، ایت، ایسکه مه ک، ایچمه ک. ب) سؤزنونگ اؤرتاسیندا: قیش، قیز، قیسماق، قییین، تیل، تیکمه ک، بیلمه ک. پ) سؤزنونگ آداغیندا: یازی، باسقی، ییلقی، تیشی (ماده حیوان)، تیلکی، بیلگی، ایچکی، ایلگی.
— قیسقا واینگیچکه اؤ- الف)  اؤت، اؤتاق، اؤن (۱۰)، اؤتورماق، اؤد (وقت، زمان)، اؤتمه ک، اؤپمه ک. ب) سؤزنونگ اؤرتاسیندا: قؤل، قؤچقار، بؤلماق، تؤی، تؤیماق، قؤیماق، قؤل، تؤرت، کؤل، چؤل، تؤش، بؤلمه ک، یؤنمه ک، تؤکمه ک، کؤک. پ) سؤزنونگ آداغیندا: بو اونلو سؤزنونگ آداغیندا کؤرونمه س.
 
— اوزون واینگیچکه او- الف) اون (بوغدای اونو)، اوچ (نئرسه نینگ اوچو)، اوچوز(ارزان)، اوچماق، اورماق، اوچ (۳)، اوست، اوزولمه ک اوزمه ک، اورکمه ک. ب) سؤزنونگ اؤرتاسیندا: چوقور، قوروغ، اؤقوماق، قؤروماق، یوگورمه ک، کوچ (قوت)، سورمه ک. پ) سؤزنونگ آداغیندا: قؤرقو، تؤغرو، اویقو، کولگو، کؤزگو، اؤزگو.
 
دؤکتور ع، م، تاشقین

Short URL: http://www.turkicpress.com/tur/?p=470

Posted by on Apr 13 2011. Filed under افغانستان, افغانستان تورکلری نینگ تاریخی, باقش. You can follow any responses to this entry through the RSS 2.0. Both comments and pings are currently closed.

Comments are closed

 نامه سرگشاده مردم هزاره از سراسر جهان به نهادهای دفاع از حقوق بشر، شخصیت های شناخته شده و مقامات بین المللی

Search Archive

Search by Date
Search by Category
Search with Google

Photo Gallery

 نامه سرگشاده مردم هزاره از سراسر جهان به نهادهای دفاع از حقوق بشر، شخصیت های شناخته شده و مقامات بین المللی
ورود | Designed by Gabfire themes